Ngày khai trường, cô giáo dẫn một học sinh ngoại quốc vào lớp, giới thiệu:

- Đây là Nguyen Dong người Việt Nam. Từ hôm nay Nguyen sẽ là bạn học của các em.

Tiết học bắt đầu. Cô hỏi:

- Nào, xem ai còn nhớ gì về lịch sử Ba Lan. „Gươm thì thưa các vị, bên chúng tôi có thừa”. Câu này ai nói?

Cả lớp im như thóc, chỉ có Nguyen giơ tay trả lời:

- Vua Wadyslaw Jagieło nói với các sứ giả của các hiệp sĩ Thập Tự, trước trận Grunwald, tháng 7 năm 1410[i][i].

- Thấy chưa? Bạn Nguyen là người Việt Nam mà biết sử Ba Lan hơn các em?  Các em không thấy ngượng ư? Có phải các em định chứng minh câu nói: „Người Ba Lan trước khi vấp và sau khi vấp đều ngu”? Nhà thơ nào viết thế?

Lớp học vẫn chẳng động tĩnh gì, Nguyễn lại đứng dậy thưa:

- Đại thi hào Jan Kochanowski trong bài ca về cuộc tàn phá xứ Podole, 1586[ii][ii].

Cô giáo vẻ trách móc nhìn xuống đám học trò. Cả lớp im phăng phắc, bỗng có người chửi:

- Cắp đít mà cút mẹ mày về cái nước đểu nhà mày!

- Ai nói câu ấy?! – Cô giáo quát.

Nguyen một lần nữa giơ tay:

- Jozef Piłsudski chửi tướng Michal Tuhachevski ở ngoại ô Vacsava, tháng 8 năm 1920[iii][iii].

Trong lớp đương im lặng như tờ, chợt nghe thấy tiếng lẩm bẩm:

- Làm đéo gì được nhau[iv][iv]!

Cô giáo điên hết cả ruột, hét:

- Các em thật là quá thể. Lần này thì ai nói?

Nguyen đứng ngay dậy:

-  Andrzej Leper nói với Aneta Krawczyk tại đại hội toàn quốc của đảng Samoobrona, Vacsava tháng 2 năm 2004[v][v].

Cô giáo không thể chịu được, nhưng chẳng biết làm thế nào, đành ngồi phịch xuống ghế than thở:

- Lạy Chúa, hãy cho con thêm nghị lực!

Nguyen không chờ cô hỏi:

-  Giáo Hoàng Paulo Đệ Nhị[vi][vi] nói khi thấy đoàn người đồng hương của đài tiếng nói Đức Mẹ Đồng Trinh tới quảng trường Thánh Peter, Roma tháng 3 năm 1994.

Cô giáo ngất xỉu. Học trò hoảng loạn hô hoán ầm ỹ. Bỗng cửa lớp mở tung, thày hiệu trưởng nét mặt hầm hầm lao vào:

- Bọn quỷ tha ma bắt kia! Chúng mày định làm loạn phải không? – Rồi thày hạ giọng như nói một mình - Cả đời tôi chưa từng thấy cái lũ toàn những kẻ thần kinh điên dại kiểu này bao giờ!

Nguyen lập tức đáp lời:

- Đấy là tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy nói về phái đoàn Ba Lan tại hội nghị thượng đỉnh Liên Minh châu Âu, Bruksel tháng 10 năm 2008.         

Truyện khuyết danh, nguyên bản bằng tiếng Ba Lan.

Dịch, chú thích và bình luận: Trương Đình Toe    

*

Lời bình của dịch giả:

Đây tất nhiên là truyện hoàn toàn hư cấu và mang tính chất trào phúng. Người Ba Lan là dân tộc biết cười những nhược điểm của chính mình. Nhân vật học trò Nguyen Dong người Việt dĩ nhiên cũng là phi thực tế. Hơn nữa theo tôi, tác giả không mấy tiếp xúc với trẻ nhỏ Việt Nam.

Có một số cháu quả là rất giỏi, đạt được nhiều thành tích  trong học tập. Đấy là niềm tự hào của các bậc cha mẹ cũng như bà con cộng đồng. Thế nhưng cũng còn nhiều cháu gặp không ít khó khăn. Học trò gốc Viêt có thể tính toán rất nhanh, nhưng không mấy cháu đam mê môn lịch sử cũng như các môn xã hội khác, chưa nói là lại giỏi sử như nhân vật trong truyện. Cái đó theo tôi có nguyên nhân khách quan. Một là: nền giáo dục Việt Nam từ mấy chục năm lại đây đã mắc sai lầm có tính chất chiến lược trong việc đào tạo con người, ấy là chỉ trọng toán, lý hóa và… tinh thần cách mạng(!), mà khinh những môn như văn, sử, địa, môi trường, môi sinh… Việc đó sẽ còn mang lại hậu quả tiêu cực cho hậu thế. Nhiều cháu sinh ra và lớn  ở nước ngoài, nhưng vẫn bị ảnh hưởng. Hai là: do bố mẹ quá bận rộn và phần nhiều không biết tiếng, có biết cũng chỉ hơi hơi, nên tuy rất trọng việc học hành của con cái, cho đi học hết trường này trường kia, vất vả vô cùng, năm sáu ngoại ngữ, nhưng rất tiếc đều là ngoại ngữ, tiếng Việt cũng là ngoại ngữ(!), không có thứ tiếng nào đủ tốt, thấm vào máu để có thể dùng làm tiếng mẹ đẻ cả. Một số cháu còn được „huấn luyện” từ lúc lọt lòng chỉ thích xem ti vi, lớn lên thì chơi máy vi tính mà không chịu đọc sách bao giờ. Nói thì lia láu, nhưng đấy chỉ là thứ tiếng giao tiếp hàng ngày. Ngôn ngữ trong khoa học phức tạp và đòi hỏi sự chuẩn mực cao  hơn. Thành thử đọc hơi dài một chút là không hiểu gì, viết một hai câu cũng không sao viết nổi. Ngay cả môn toán là sở trường của học sinh người Việt thì cũng có cái nạn rất phổ biến là không hiểu đề bài. Vậy khi cháu nào nói „không thích toán đố”, thì tức là hỏng rồi. Con người ta tư duy bằng ngôn ngữ. Không có tiếng mẹ đẻ không thể phát huy hết trí tuệ tiềm tàng của mình được.

Vài lời nông cạn, nếu không phải, kính mong quý độc giả lượng thứ.

********************************

[i][i]  Trận chiến giữa liên quân Ba Lan-Litwa do wua Wadyslaw Jagielo chỉ huy và quân Thập Tự tai cánh đồng Gruwald là một trong những trận lớn nhất châu Âu thời trung cổ. Dịch giả bài này đã có lần giới thiệu trên Quê Việt. Bấy giờ là tháng 7 mùa hè, Liên quân bố phòng trong rừng có bóng cây; các hiệp sĩ mặc giáp sắt bầy trần chốn đồng không mông quạnh, nóng như thiêu như đốt. Các hiệp sĩ chỉ muốn đánh ngay; liên quân thì cố ý kéo dài để phơi nắng địch. Khi ấy sứ giả các hiệp sĩ Thập Tự đem hai thanh gươm sang khích đối phương: „Nếu các người sợ giao chiến vì thiếu gươm thì đây, chúng tôi mang đến”! Vua Jagielo trả lời: „Gươm thì thưa các vi, bên chúng tôi có thừa. Nhưng đã mang đến thì chúng tôi thu nhận”. Kết quả trận đánh, sức mạnh huyền thoại mấy trăm năm của các hiệp sĩ Thập Tự đã bị liên quân bẻ gẫy.

[ii][ii]   Jan Kochanowski và Adam Mickiewicz là hai đại thi hào lớn nhất trong lịch sử Ba Lan. Thi sĩ Việt Nam thì viết: „Mỗi lần vấp là một lần bớt dại”. Còn đại thi hào của Ba Lan quả viết như trên: vấp rồi mà vẫn ngu! Âu cũng phần nào nói lên sự khác biệt giữa người Việt và người Ba Lan. Người Việt nói chung thích tự ca ngợi, những cái gì xấu thì cố lấp đi, cái gì hay, hoặc không hay nhưng cứ cho là hay, nhất định phải phơi ra; người Ba Lan thì ngược lại, nhiều khi tôi cảm giác họ cũng hơi thái quá. Trong số những trí thức có tiếng của Ba Lan, không phải chỉ có Kochanowski viết như vậy về dân tộc mình.

[iii][iii]  Trận Vacsava giữa Hồng Quân Liên Xô và quân đội Ba Lan năm 1920 cũng là một trong những trận đánh quan trọng lịch sử châu Âu hiện đại. Dịch giả bài này cũng từng giới thiệu trên Quê Việt. Nguyên soái Jozef Pilsudski là tổng chỉ huy quân Ba Lan, tướng Michal Tuchachevski giữ chức tư lệnh Hồng Quân. Trận này Hồng Quân Liên Xô bị thất bại thảm hại. Tuy vậy Tuchachevski vẫn là vị tướng lĩnh có tài, sau này lên đến chức nguyên soái, rồi bị Stalin vu cáo làm gián điệp cho phương tây và bị tử hình.

[iv][iv] Nguyên thể tiếng Ba Lan: „Całujcie mnie w dupę”, dịch theo nghĩa đen: „Hãy hôn vào đít tôi”!.

[v][v]  Andrzej Leper là chủ tịch đảng Samoonrona (nghĩa là Tự Vệ); Aneta Krawczyk là một trong những nữ cán bộ của đảng này. Samoobrona có chân trong quốc hội từ năm 2001 đến 2007. A. Leper từng giữ chức phó thủ tướng. Năm 2006 trong đảng nổ ra vụ bê bối „cưỡng ép tình dục”. Aneta Krawczyk và một số nữ đảng viên khác tố cáo A. Leper và các nhân viên cao cấp của đảng, trong đó có A. Lyzwinski ép dâm. Vụ bê bối được đưa ra tòa.  A. Lyzwinski lĩnh án tù 3 năm, việc sử A. Leper đến nay vẫn chưa ngã ngũ, Điều đó chắc có ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của đảng này. Năm 2007 bầu cử, đảng bị loại ra khỏi quốc hội.

[vi][vi]  Giáo hoàng Paulo Đệ nhị người Ba Lan là giáo hoàng đầu tiên không phải người Ý, tính từ 500 năm trở lại đây, trị vì tòa thánh Vatican.